Zamiast sweet-foci utrwalajcie zapomnianą polskość Kresów!
Zawsze jeżdżąc na Ukrainę, na jej część kresową związaną z I Rzeczpospolitą i Galicją, szukałem pamiątek polskości, ale nie tylko tych znanych, zadbanych i odrestaurowanych, lecz także zapomnianych, zdewastowanych i chylących się w ruinie. Jednym z takich miejsc, do których przyjeżdżałem, m.in. także wchodząc w skład delegacji czy też wypraw z powiatu mieleckiego było Zadwórze.
Mała ukraińska wioska Zadwórze położona jest ok. 30 km od Lwowa, znana jest jako „Polskie Termopile”, gdzie garstka obrońców w 1920 roku zatrzymała bolszewicką armię Budionnego. Rokrocznie w sierpniu przyjeżdża tu wielu Polaków aby oddać hołd „zadwórskim orlętom”. Mało kto jednak zauważał tam stary, zniszczony kościół i zrujnowaną dzwonnicę. Mało kto pewnie zaglądał przez szparę niemal strzaskanych drzwi, gdzie widać było w głębi ołtarz z białym obrusem, a nad nim obrazki Matki Boskiej i Chrystusa. Pewnie też nikt nie zaglądał na grekokatolicki już prawie całkowicie zdewastowany cmentarz, gdzie pozostał już niemal jedyny relikt polskości, okazały i „starożytny” grobowiec rodziny Bohdanów, pewnie właścicieli tamtejszego majątku. Mogiła ta to chyba jedyna polska pamiątka na tej unickiej i ukraińskiej nekropolii. Na alejce pod krzewami odnajdujemy jeszcze jeden przewrócony obelisk z ledwie czytelnym polskim imieniem: Zygmunt i datą 1826.
Jednak przy samym wejściu do cmentarza dominuje pomnik monument uznawanych przez obecnych Ukraińców bohaterów. Jest więc tu upamiętnionych z imienia i nazwiska 12 Strzelców Siczowych, którzy po stronie ukraińskiej w 1918 r. walczyli z bolszewikami, a w 1919 część z nich pod wodzą Symona Petlury przeszła na stronę polską. W tym samym miejscu i zapewne tym samym grobie pochowanych jest 56 żołnierzy Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), która ze względu na m.in. tzw. rzeź wołyńską Polaków, u nas uważana jest za zbrodniczą.
Może dwa kilometry dalej pochowanych jest 318 polskich żołnierzy, głównie młodzieży, a nawet gimnazjalistów, którzy polegli walcząc z przeważającymi siłami bolszewickiej Armii Konnej marszałka Budionnego. O ile jednak cmentarz poległych polskich żołnierzy pod Zadwórzem jest dziś uporządkowany i zadbany, to wówczas gdy ja byłem w 2010 r. w Zadwórzu, inne polskie pamiątki ulegały zapomnieniu i dewastacji. Nie wiadomo jak jest teraz, bo wyjeżdżający ostatnio do Zadwórza mielczanie, fotografują się głównie w tych eksponowanych miejscach polskości, także na cmentarzu Orląt Lwowskich. Ładnie się wygląda na zdjęciach z tłem zadbanych pomników, pewnie było by to mniej okazałe na tle zapomnianych ruin. No cóż nie jestem nadwornym fotografem tych delegacji i nie możemy zobaczyć, jak na prawdę wygląda pamięć o Polsce na ,,kresowej” Ukrainie.
Włodzimierz Gąsiewski
Zdjęcia wykonane przez autora artykułu 22 sierpnia 2010 r. po uroczystościach na polskim cmentarzu wojennym w Zadwórzu. Powiat mielecki reprezentowali: Adam Chrabąszcz – wiceprzewodniczący Rady Powiatu Mieleckiego oraz Antoni Bryk – członek Zarządu Powiatu Mieleckiego. Do Zadwórza przyjechała też liczna grupa mieszkańców Mielca i okolic wraz ze sportowcami z mieleckiego „Sokoła”, uczestnikami „III Karpackiego Rajdu Przyjaźni im. Lecha Kaczyńskiego” z Józefem Wójtowiczem na czele. Uczestniczył w nich również m.in. Marszałek Sejmu RP Marek Kuchciński.
Plonem tej podróży były także artykuły mojego autorstwa, które ukazały się w nr 3(28) Kwartalnika ,,Nadwisłocze” z 2010 r.: ,,Kresowe podróże – Zadwórze”; Mielczanie Orlętom w Zadwórzu” oraz opracowane przez Witolda Kwiatkowskiego, wspomnienia jego ojca, również Witolda Kwiatkowskiego – uczestnika walk pod Zadwórzem, pt. ,,Walczył pod Zadwórzem”.
